Ұлттық банк базалық мөлшерлемені төмендетті: Теңгеге қалай әсер етеді?

23 қазанда Қазақстан Ұлттық банкі базалық мөлшерлемені 16,25%-дан 15,75%-ға дейін төмендетті. Осылайша, 2026 жылдың бірінші жартысында 18% деңгейінде болған базалық мөлшерлеме 2,25 пайыздық тармаққа азайды. Дегенмен ақша-кредит саясаты әлі де қатаң күйінде қалып отыр.

Базалық мөлшерлеменің төмендеуі экономикадағы ақша айналымына, несие мен депозиттердің құнына, сондай-ақ ұлттық валютаның бағамына әсер етуі мүмкін. Алайда бұл шешім теңгенің міндетті түрде әлсірейтінін немесе нығаятынын білдірмейді.

Базалық мөлшерлеме теңгеге қалай әсер етеді?

Базалық мөлшерлеме — Ұлттық банктің ақша-кредит саясатын реттеудегі негізгі құралдарының бірі. Ол банктердің қаржыландыру құнына, нарықтағы пайыздық мөлшерлемелерге және инвесторлардың ұлттық валютаға деген қызығушылығына ықпал етеді.

Әдетте базалық мөлшерлеме төмендеген кезде теңгедегі депозиттердің кірістілігі мен қаржы құралдарының тартымдылығы біртіндеп азаюы мүмкін. Мұндай жағдайда кейбір инвесторлар балама активтерге немесе шетел валютасына басымдық беруі ықтимал. Бұл теңгеге түсетін қысымды күшейтуі мүмкін.

Сонымен қатар мөлшерлеменің төмендеуі бизнес пен халық үшін несие алуды жеңілдетіп, экономикалық белсенділікті ынталандырады. Алайда несиеге сұраныстың артуы тұтыну мен импорт көлемін көбейтсе, шетел валютасына деген сұраныс та өсуі мүмкін.

Теңгенің бағамын қандай факторлар айқындайды?

Ұлттық валютаның бағамы тек базалық мөлшерлемеге байланысты емес. Оған бірнеше фактор қатар әсер етеді:

Мұнай бағасы. Қазақстан экспортының едәуір бөлігі мұнаймен байланысты болғандықтан, әлемдік нарықтағы мұнай бағасының өзгеруі елге түсетін валюталық түсімге ықпал етеді.
Долларға деген әлемдік сұраныс. АҚШ долларының халықаралық нарықтағы нығаюы теңгені қоса алғанда, басқа валюталарға қысым түсіруі мүмкін.
Валюталық нарықтағы сұраныс пен ұсыныс. Импорт төлемдері, экспорттық түсімдер және нарық қатысушыларының валюта сатып алу белсенділігі бағамға әсер етеді.
Инфляция мен инфляциялық күтулер. Бағаның өсу қарқыны және халық пен бизнестің инфляцияға қатысты болжамдары ақша-кредит саясатының тиімділігіне ықпал етеді.
Инвесторлардың сенімі. Ел экономикасының тұрақтылығы мен қаржы нарығындағы жағдай ұлттық валютаға деген сұранысты қалыптастырады.

Теңге әлсірей ме?

Базалық мөлшерлеменің 15,75%-ға дейін төмендеуі теңге үшін белгілі бір дәрежеде әлсірету факторына айналуы мүмкін. Бірақ оның нақты әсері нарықтың бұл шешімді алдын ала қаншалықты ескергеніне және басқа экономикалық факторлардың қалай өзгеретініне байланысты.

Егер инфляция баяулап, экономикалық тұрақтылық сақталса және сыртқы нарықтағы жағдай қолайлы болса, мөлшерлеменің төмендеуіне қарамастан теңге бағамы тұрақты қалуы мүмкін. Ал мұнай бағасының төмендеуі, долларға сұраныстың артуы немесе инфляциялық қысымның күшеюі ұлттық валютаға қосымша салмақ түсіруі ықтимал.

Сонымен қатар базалық мөлшерлеменің 15,75% деңгейінде сақталуы ақша-кредит саясатының әлі де салыстырмалы түрде қатаң екенін көрсетеді. Бұл инфляциялық қысымды тежеуге және теңгедегі қаржы құралдарының тартымдылығын сақтауға көмектесуі мүмкін.

Ұлттық банктің базалық мөлшерлемені төмендетуі — ақша-кредит саясатын біртіндеп жұмсарту бағытындағы қадам. Дегенмен бұл шешімді теңгенің әлсіреуіне тікелей себеп ретінде қарастыру дұрыс емес.

Алдағы кезеңде ұлттық валютаның бағамы мұнай бағасына, доллардың әлемдік нарықтағы қозғалысына, ішкі инфляцияға және валюталық нарықтағы сұраныс пен ұсынысқа байланысты қалыптасады. Сондықтан теңгенің болашақтағы бағамын бағалағанда базалық мөлшерлеменің өзгерісін басқа макроэкономикалық көрсеткіштермен бірге қарастырған жөн.